تبلیغات
دبیرخانه بینش مطهر استان اردبیل - مبانی آزادی در کلام و فقه شیعه«بخش سوم»
بهترین راه ترویج افکار مطهری چیست؟





جهت اطلاع از تنظیمات و ویــــرایش این قالب اینجا را کلیک کنید.

.:: کلیک کنید ::.
 
مبانی آزادی در کلام و فقه شیعه«بخش سوم»
نویسنده : جواد خط شکن
تاریخ : چهارشنبه 6 شهریور 1392

تکلیف الهی با آزادی بشر مخالفتی ندارد

با توجه به گفتار گذشته، روشن شد که بهترین قانونی که می تواند راه به کارگیری آزادی را به انسان بیاموزد و او را از قید و بند شهوات و زندان طبیعت و اسارت غضب رها سازد، قانون الهی است که توسط پیامبران به بشر ابلاغ می شود. ضمن اینکه سفارشهایی هم از قرآن و حدیث درآسان بودن دین و سخت نبودن دستورات خدا شده است:

«یریدالله بکم الیسر و لایرید بکم العسر»، (38) خداوند آسانی را برای شما خواسته است و سخت گیری را نخواسته است.

«و ما جعل علیکم فی الدین من حرج »، (39) خداوند در دین بر شما سختی قرار نداده است.

و امام سجاد علیه السلام فرمود: «واعلم ان الله یراد بالیسر و لایراد بالعسر کما اراد بخلقه التیسیر و لم یرد بهم التعسیر»، (40) و بدان خدا را با آسان گیری باید پیروی کرد نه با سخت گیری، چنانچه خداوند از بندگانش آسان گیری را خواسته و سخت گیری را برای آنها نخواسته است. و همچنین قواعد عقلی، اصولی، کلامی و فقهی بسیاری که برای آسان گیری تکالیف انسان، تشریع شده است که به عنوان نمونه، 54 قاعده را در فقه می توان نام برد.

بنابراین، هر چند خداوند برای هدایت بشر و سعادت انسان، تکالیفی را بر عهده وی نهاده است; لیکن آزادی و حق انتخاب را از او نگرفته است و در انتخاب راه هدایت و یا چاه ضلالت، او را آزاد گذاشته است:

«انا هدیناه السبیل اما شاکرا او کفورا»، (41) ما به انسان راه را نشان داده ایم; خواه سپاسگزار باشد و یا ناسپاس.

و حتی این آزادی تا اندازه ای است که حق انتخاب دین را نیز به مردم واگذار کرده است: «لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی فمن یکفر بالطاغوت و یؤمن بالله فقد استمسک بالعروة الوثقی لا انفصام لها والله سمیع علیم »، (42) در انتخاب دین اکراه نیست، راه رشد از گمراهی روشن و جدا شده است، پس هر کس به طاغوت کافر شود و به خدا ایمان آورد، به دستگیره محکم چنگ زده، از آن جدا شدنی نیست و خداوند شنوا و داناست.

خداوند به انسان اراده عنایت فرموده و او را آزاد گذاشته است; او می تواند خدا را انتخاب کند یا شیطان را، آخرت را یا دنیا را، بهشت یا جهنم را، سعادت یا شقاوت را، سرافرازی یا سرافکندگی را.

«تریدون عرض الدنیا والله یرید الآخرة »، (43) شما متاع دنیا را می خواهید و خداوند آخرت را برای شما می خواهد.

«و من یرد ثواب الدنیا نؤته منها»، (44) هر کس پاداش دنیایی را بخواهد، بهره ای از آن را به او می دهیم.

«و من یرد ثواب الآخرة نؤته منها»، (45) هر کس پاداش آخرت را بخواهد، بهره ای از آن را به او می دهیم.

این آیات ودیگر آیاتی که در این زمینه نازل شده است، به ما نشان می دهد که تحمیل عقیده بر کسی مجاز نیست و اصول دین و اعتقادات باید با اندیشه و استدلال پذیرفته شود یا نه با زور و اجبار:

«من کان یرید الحیاة الدنیا و زینتها نوف الیهم اعمالهم فیها»، (46) هر کس زندگی و زیور دنیا را بخواهد، پاداش کارهای او را در این دنیا به او می دهیم ولیکن هر کس آخرت را بخواهد و برای آن تلاش کند، خداوند او را کمک کرده و بر پاداش او می افزاید.

«و من کان یرید حرث الآخرة نزد له فی حرثه »، (47) هر کس کشتزار آخرت را بخواهد، ما آن را افزون می کنیم.

کاربرد آزادی و اراده

اراده و آزادی تا آنجا کاربرد دارد که می تواند سبب تغییر حکم شرع شود و حکم شرع را به دنبال خود بکشد، برای اثبات این مطلب، باید به ارج نهادن شرع به سیره و بنای عقلا، عرف و عادت، سیره متشرعه و اجماع بر برخی از مبانی توجه کرد که همه نشانگر نقش بسیار مهم آزادی و اراده او در سرنوشت و نظم زندگانی و درک وظیفه شرعی است. بنای عقلا و عرف، نقش بسیار اساسی در بنیان احکام

شرع دارد که بسیاری از احکام شرع در اصول وفقه بر همین پایه و اساس بنیان نهاده می شود; مانند: حجیت ظهورات، حجیت خبر ثقه، قراردادهای اجتماعی، پیمانها، عهدها، ازدواج، خرید و فروش، اجاره صلح، بخشش، تشخیص مفاهیم وارده از شرع، تعیین موضوع و متعلق احکام شرع و دیگر اموری که در ارتباط با احکام شرع هستند و می توانند احکام شرع را تغییر داده و حالت و یا موضوع حکم را عوض نمایند و در نتیجه، حکم شرع نیز عوض شود که باز کردن این عنوان و توضیح مطالب ذکر شده نیاز به بررسی بسیار زیادی دارد.

اسلام حتی پیروان سایر ادیان الهی - اهل کتاب - را نیز به رسمیت می شناسد و به عقیده آنها احترام می نهد. امام هادی(ع) فرمود: ما می گوییم; خداوند بندگانش را بر کارهایشان پاداش می دهد و با آن اراده و اختیاری که به آنها عنایت فرموده، توانایی انتخاب را به آنها داده است. (48)

فرمود ما می گوییم، خداوند با قدرت خود، مردم را آفرید و حق انتخاب سرنوشت را به آنها عنایت فرمود. با حق انتخاب، عبادت کردن را از آنها خواسته است و به آنها امر و نهی کرده است و پیروی کردن از آنها (امر و نهی) خواسته و پسندیده است. (49)

از امیرالمؤمنین(ع) پرسیدند، با چه چیز خدایت را شناختی؟ فرمود: با توانایی تمیز دادن و حق انتخابی که خدا به من داده است و با عقلی که مرا راهنمایی می کند. (50)

از امام صادق(ع) پرسیدند، چرا خداوند تمامی مردم را خداشناس و پیرو حق نیافرید با اینکه می توانست. فرمود: اگر خداوند آنها را مطیع می آفرید، سزاوار پاداش نبودند. اگر مردم با انتخاب خود اطاعت نکنند، بهشت و جهنم برای چیست؟ خداوند مردم را آفرید و به آنها دستور پیروی داد و از نافرمانی نهی کرد و با فرستادن پیامبران، حجت را تمام کرد و با فرستادن کتابهای آسمانی عذر آنها را قطع نمود تا مردم، خود اطاعت را انتخاب کنند و سزاوار پاداش شوند و یا نافرمانی را انتخاب کنند تا کیفر شوند. (51)

خلاصه

1- ریشه و مبانی کلامی و فقهی آزادی و حریت در مذهب شیعه سه اصل برائت، عدم ولایت و اراده و اختیار است که هر سه در مذهب شیعه ثابت شده است.

2- شیعه که از طرفداران اراده و اختیار در انسان است، عدالت را در خداوند پذیرفته و حسن و قبح ذاتی اشیاء را که با درک مستقل عقل شناخته می شود، قبول کرده و کارهای خدا را هدفمند دانسته است.

3- قول به جبر و قول به تفویض باطل است و راه معقول و صحیح، امر بین الامرین است که قرآن و سنت و عقل نیز آن را می پذیرد.

4- اراده در انسان از کارهای بدون واسطه نفس است و نیاز به مقدمه ای ندارد.

5- به کارگیری آزادی برای تمام افراد بشر ممکن نیست و برای نشان دادن بهترین راه به کارگیری آزادی برای تمام افراد بشر، نیاز به قانون است تا بتواند خواسته های مردم را تعدیل و کنترل نماید و رساترین و جامع ترین قانون، قانون الهی است که توسط پیامبر به بندگان خدا ابلاغ می گردد.

6- نصب پیامبر و امام از طرف خدا با آزادی بشر مخالفتی ندارد.

و به همان دلیل که قانون را خدا باید وضع کند، پیامبر و امام را نیز خدا باید نصب کند.

7- معصوم بودن از گناه و خطا در پیامبر و امام، امری لازم و ضروری می باشد که با دلیل قرآن وسنت وعقل به اثبات رسیده است و به همان دلیل که خدا باید فرد معصوم را به عنوان پیامبراعلام کند، به همان دلیل امام معصوم را نیز خدا باید - توسط پیامبر - اعلام کند.

8- تکالیف الهی با آزادی بشر مخالفتی ندارد و تکلیف، همان قانون الهی است که باید از طرف خدا ابلاغ شود تا تمام افراد بشر بتوانند به طور مساوی از آزادی بهره گیرند.

9- فقه شیعه با آزادی و حریت انسان مخالفتی ندارد و در این زمینه بیش از پنجاه قاعده کلی در ارتباط با آزادی و آسان گیری بر بندگان خدا، وجود دارد.

10- فقه نه تنها با آزادی و اراده انسان مخالفتی ندارد; بلکه آزادی و اراده بشر می تواند سبب تغییر حکم شرع شود. با اراده انسان موضوع حکم و یا حالت آن تغییر پیدا می کند و در نتیجه حکم شرع نیز تغییر پیدا می کند.

پی نوشتها:

1- سید مرتضی، الذریعة فی اصول الشیعة، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 1100، ج 2، ص 809.

2- شیخ طوسی، عدة الاصول، انتشارات موسسه آل البیت، قم، ج 2، ص 117.

3- شیخ انصاری، فرائد الاصول، انتشارات مصطفوی، قم، 1374 ق، ص 202.

4- پیشین، ص 203.

5- شیخ انصاری، مکاسب، خط طاهر خوشنویس، تبریز، 1375ق، ص 153.

6- عبدالله مامقانی، رساله هدایة الانام فی حکم اموال الامام، انتشارات امین التجار حجری، ص 1.

7- سید عبدالاعلی سبزواری، مهذب الاحکام، مطبعة الآداب النجف الاشرف، نجف، 1402ق، ج 16، ص 297.

8- امام خمینی، رساله اجتهاد و تقلید، انتشارات دارالفکر، قم، 1382ق، ص 144.

9- امام خمینی، رساله طلب و اراده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1362ش، ص 62.

10- پیشین، ص 64.

11- همان، ص 66.

12- همان، ص 70.

13- همان، ص 72.

14- همان، ص 72.

15- همان، ص 73.

16- همان، ص 74.

17- سوره انفال، آیه 7.

18- سوره دهر، آیه 30.

19- سوره کهف، آیه 82.

20- سوره کهف، آیه 81.

21- سوره زمر، آیه 42.

22- سوره سجده، آیه 11.

23- سوره انفال، آیه 50.

24- سوره ابراهیم، آیه 27.

25- سوره قصص، آیه 105.

26- سوره طه، آیه 79.

27- کلینی، اصول کافی، انتشارات اسلامیه، تهران، 1392ق، ج 1، ص 297، حدیث 12.

28- همان، ص 296، حدیث 9.

29- همان، ص 279، حدیث 11.

30- سوره روم، آیه 30.

31- دکتر محمد عماره، المعتزلة و مشکله الحریة الانسانیة، انتشارات المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، ص 188.

32- سوره فجر، آیه 99.

33- دکتر محمد عماره، پیشین، ص 198.

34- همان، ص 198.

35- همان، ص 199.

36- سوره اسرا، آیه 18 و19.

37- امام خمینی، رساله طلب و اراده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1362ش، ص 152.

38- سوره بقره، آیه 185.

39- سوره حج، آیه 78.

40- علی بن شعبة، تحف العقول، انتشارات مؤسسه اعلمی، بیروت، 1394ق، ص 187.

41- سوره انسان، آیه 2.

42- سوره بقره، آیه 256.

43- سوره انفال، آیه 67.

44- سوره آل عمران، آیه 145.

45- همان.

46- سوره هود، آیه 15.

47- سوره شوری، آیه 20.

48- علی بن شعبة، پیشین، ص 342.

49- همان، ص 344.

50- همان، ص 345.

51- طبرسی، احتجاج، انتشارات نشر مرتضی، مشهد،1403ق، ص 340.



::
:: مرتبط با:
:: برچسب‌ها: آزدی , تکلیف الهی , آزادی الهی , تکلیف الهی با آزادی بشر مخالفتی ندارد , آزادی بشر ,
می توانید دیدگاه خود را بنویسید
How do you get taller? جمعه 24 شهریور 1396 08:42 ق.ظ
I've read a few excellent stuff here. Certainly price bookmarking
for revisiting. I surprise how so much attempt you place to make
the sort of great informative web site.
How did the Achilles tendon get it's name? یکشنبه 12 شهریور 1396 12:28 ق.ظ
You could certainly see your enthusiasm within the work
you write. The world hopes for more passionate
writers like you who are not afraid to mention how they believe.

Always follow your heart.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
 
» تعداد مطالب :
» تعداد نویسندگان :
» آخرین بروز رسانی :
» بازدید امروز :
» بازدید دیروز :
» بازدید این ماه :
» بازدید ماه قبل :
» بازدید کل :
» آخرین بازدید :